कृषिमा वैज्ञाषिकीकरण: आजको आवश्यकता डा. गंगादत्त िेपाल नेपाल कृ षि प्रधान देश भए पषन कृ षि क्षेत्र अझै परम्परागत प्रषिषध, साना तथा खण्डीकृ त जग्गा, जलिायु पररिततन, कमजोर बजार प्रणाली, सीषमत यान्त्रीकरण र न्यून लगानीका कारण अपेषक्षत रूपमा उत्पादनशील बन्न सकेको छैन। कुल जनसंख्याको ठूलो षिस्सा कृ षिमा षनभतर भए पषन कृ षिको राषरिय अथततन्त्रमा योगदान क्रमशः घषिरिेको छ। यस्तो अिस्थामा कृ षि क्षेत्रलाई आधुषनक, प्रषतस्पधी, षदगो तथा व्यिसाषयक बनाउन कृ षिमा िैज्ञाषनकीकरण अपररिायत आिश्यकता बनेको छ। कृ षिमा िैज्ञाषनकीकरण भन्नाले अनुसन्धान, प्रषिषध, आधुषनक उपकरण, गुणस्तरीय बीउ, षसिँचाइ, मािो परीक्षण, सूचना प्रषिषध, जैषिक तथा समेषकत खेती प्रणाली, मूल्य शृङ्खला षिकास तथा बजार व्यिस्थापनलाई कृ षिमा प्रयोग गरी उत्पादन र उत्पादकत्व िृद्धि गने प्रषक्रयालाई जनाउिँछ। िैज्ञाषनक कृ षि प्रणालीले खाद्य सुरक्षा, रोजगारी, षनयातत प्रिितन तथा जलिायु पररिततनसिँग अनुकूलन गनत मित्वपूणत योगदान पुर् याउिँछ। मुख्य शब्दहरू: कृ षि, िैज्ञाषनकीकरण, प्रषिषध, खाद्य सुरक्षा, जलिायु पररिततन, कृ षि आधुषनकीकरण १. पररचय नेपालको अथततन्त्रको प्रमुख आधार कृ षि िो। आज पषन देशको ठूलो जनसंख्या प्रत्यक्ष िा अप्रत्यक्ष रूपमा कृ षि पेशामा षनभतर रिेको छ। षिशेिगरी ग्रामीण क्षेत्रमा अषधकांश पररिारको जीषिकोपाजतनको मुख्य स्रोत कृ षि नै िो। कृ षिले खाद्य सुरक्षा सुषनषित गनुतका साथै रोजगारी षसजतना, गररबी न्यूनीकरण, ग्रामीण षिकास तथा राषरिय अथततन्त्रमा मित्वपूणत योगदान पुर् याउिँदै आएको छ। यद्यषप पषछल्ला िितिरूमा कृ षिको कुल गाितस्थ्य उत्पादन (GDP) मा योगदान क्रमशः घि्दै गएको भए पषन यसको सामाषजक र आषथतक मित्व अझै उषिकै रिेको छ। नेपालमा कृ षि उत्पादनको िृद्धि जनसंख्या िृद्धि तथा बढ्दो खाद्यान्न मागको अनुपातमा हुन सकेको छैन। खेतीयोग्य जषमन खण्डीकरण हुिँदै जानु, उितर भूषम बािँझो रिने क्रम बढ्नु, पयातप्त षसिँचाइ सुषिधा नहुनु, गुणस्तरीय बीउषबजन र मलको समयमै उपलब्धता नहुनु, आधुषनक कृ षि प्रषिषधको सीषमत प्रयोग तथा कृ षि अनुसन्धान र षिस्तार सेिाको कमजोर पहुिँचले कृ षि क्षेत्रको उत्पादकत्वमा अपेषक्षत सुधार हुन सकेको छैन। यसका साथै बजार व्यिस्थापन, भण्डारण, प्रशोधन तथा मूल्य अषभिृद्धिको अभािले पषन षकसानले आफ्नो उत्पादनको उषचत मूल्य प्राप्त गनत कषठनाइ भोषगरिेका छन्। अकोतर्त , िैदेषशक रोजगारीतर्त युिाशद्धिको बढ्दो आकितणका कारण गाउिँघरमा कृ षिका लाषग आिश्यक श्रषमकको अभाि हुिँदै गएको छ। खेती गने सषक्रय जनशद्धि घि्दै जािँदा धेरै खेतीयोग्य जषमन बािँझो रिने अिस्था षसजतना भएको छ। यसले खाद्य उत्पादनमा मात्र िोइन, ग्रामीण अथततन्त्र र कृ षि प्रणालीको दीघतकालीन षदगोपनामा पषन चुनौती थपेको छ। यसैबीच जलिायु पररिततनले नेपालको कृ षि क्षेत्रमा गम्भीर असर पारररिेको छ। अषनयषमत ििात, लामो खडेरी, बाढी, पषिरो, अषसना, तापक्रम िृद्धि तथा नयािँ रोग–कीरा र कीिाणुको प्रकोपका कारण कृ षि उत्पादन अद्धस्थर बन्दै गएको छ। प्राकृ षतक स्रोतिरूको क्षय, मािोको उितराशद्धि घि्दै जानु र पानीको उपलब्धतामा आएको पररिततनले पषन कृ षि प्रणालीलाई थप जोद्धखमपूणत बनाएको छ। यी बहुआयाषमक चुनौतीिरूको समाधान परम्परागत खेती प्रणालीबाि मात्र सम्भि छैन। कृ षि क्षेत्रमा आधुषनक षिज्ञान, अनुसन्धान, निीन प्रषिषध, सूचना तथा सञ्चार प्रषिषध, कृ षि यान्त्रीकरण, मािो परीक्षण, जलिायु–स्माित कृ षि, गुणस्तरीय बीउषबजन, आधुषनक षसिँचाइ प्रणाली तथा प्रभािकारी बजार व्यिस्थापनलाई एकीकृ त रूपमा अिलम्बन गनत आिश्यक छ। िैज्ञाषनक ज्ञान र प्रषिषधमा आधाररत कृ षि प्रणालीले उत्पादन र उत्पादकत्व िृद्धि गनुतका साथै लागत घिाउने, गुणस्तरीय उत्पादन सुषनषित गने, कृ िकको आय िृद्धि गने तथा कृ षि क्षेत्रलाई प्रषतस्पधी र षदगो बनाउने आधार तयार गदतछ। त्यसैले िततमान पररिेशमा कृ षिमा िैज्ञाषनकीकरण के िल एउिा षिकल्प िोइन, नेपालको खाद्य सुरक्षा, कृ षि आत्मषनभतरता, 1 रोजगारी षसजतना, आयात प्रषतस्थापन, षनयातत प्रिितन तथा समग्र आषथतक समृद्धि िाषसल गने अपररिायत आिश्यकता िो। कृ षि क्षेत्रलाई समयानुकूल रूपान्तरण गरी आधुषनक, व्यिसाषयक, प्रषिषधमैत्री र जलिायुउत्थानशील बनाउनु नै आजको प्रमुख राषरिय प्राथषमकता हुनुपदतछ। २. कृ षिमा वैज्ञाषिकीकरणको अवधारणा कृ षिमा िैज्ञाषनकीकरण भन्नाले िैज्ञाषनक अनुसन्धान तथा प्रषिषधमा आधाररत खेती प्रणाली अपनाई उत्पादन, उत्पादकत्व, गुणस्तर र कृ िकको आम्दानी िृद्धि गने प्रषक्रयालाई बुषझन्छ। यस अन्तगतत षनम्न पक्षिरू समािेश हुन्छन्: – उन्नत तथा प्रमाषणत बीउषबजनको प ् रयोग – मािो परीक्षण र सन्तुषलत मल व्यिस्थापन – आधुषनक षसिँचाइ प्रणाली – कृ षि यान्त्रीकरण – कृ षि अनुसन्धान तथा प्रषिषध िस्तान ् तरण – जैषिक तथा समेषकत पोिण व्यिस्थापन – रोग तथा कीरा व्यिस्थापन – कृ षि बीमा – षडषजिल कृ षि तथा स्माित र्ाषमतङ – बजार तथा मूल्य शृङ्खला षिकास यसले उपलब्ध स्रोत–साधनको अषधकतम उपयोग गदै कम लागतमा बढी उत्पादन िाषसल गनत सियोग पुर् याउिँछ। साथै उत्पादनको गुणस्तरमा सुधार, उत्पादन लागतमा कमी र कृ िकको आम्दानीमा िृद्धि गनत मित्वपूणत भूषमका खेल्छ। पररणामस्वरूप कृ षि व्यिसायलाई प्रषतस्पधी, नार्ामूलक तथा षदगो बनाउन िैज्ञाषनक कृ षि प्रणाली प्रभािकारी माध्यम बन्छ। ३. कृ षिमा वैज्ञाषिकीकरण षकि आवश्यक छ? ३.१ खाद्य सुरक्षाको सुषिषितता नेपालमा बढ्दो जनसंख्या, तीव्र सिरीकरण तथा खाद्यान्नको बढ्दो मागका कारण कृ षि उत्पादनमा उल्लेखनीय िृद्धि गनुत अपररिायत भएको छ। िाल पषन धेरै कृ षि उत्पादनमा देश आत्मषनभतर हुन सकेको छैन र षिषभन्न खाद्यान्न तथा कृ षि उपज आयातमा षनभतर रिनुपरेको अिस्था छ। यस्तो अिस्थामा खाद्य सुरक्षाको लक्ष्य िाषसल गनत िैज्ञाषनक कृ षि प्रणालीको भूषमका अत्यन्त मित्वपूणत हुन्छ। उन्नत तथा प्रमाषणत बीउषबजनको प्रयोग, सन्तुषलत मल व्यिस्थापन, आधुषनक षसिँचाइ प्रणाली, मािो परीक्षण, रोग–कीरा षनयन्त्रण तथा यान्त्रीकरणको माध्यमबाि प्रषत िेक्टर उत्पादन उल्लेखनीय रूपमा िृद्धि गनत सषकन्छ। यसबाि सीषमत खेतीयोग्य जषमनबाि पषन बढी उत्पादन प्राप्त गनत सषकने भएकाले खाद्य उपलब्धता बढ्छ, आयातमा षनभतरता घि्छ र राषरिय खाद्य सुरक्षालाई दीघतकालीन रूपमा सुदृढ बनाउन सियोग पुग्छ। ३.२ जलवायु पररवततिसँग अिुकूलि नेपाल जलिायु पररिततनको उच्च जोद्धखममा रिेका मुलुकमध्ये एक िो, जिािँ तापक्रम िृद्धि, अषनयषमत ििात, खडेरी, बाढी, पषिरो, अषसना तथा नयािँ रोग–कीराको प्रकोपले कृ षि उत्पादनमा गम्भीर असर पारररिेको छ। परम्परागत खेती प्रणाली यी चुनौतीिरूको सामना गनत पयातप्त सक्षम छैन। िैज्ञाषनक कृ षि प्रणालीले जलिायुसिनशील तथा उच्च उत्पादनशील बालीका जातिरूको षिकास र षिस्तार, पानीको प्रभािकारी उपयोग, षडिप तथा द्धरंकलर जस्ता सूक्ष्म षसिँचाइ प्रणाली, मौसम पूिातनुमानमा आधाररत खेती योजना, जोद्धखम व्यिस्थापन तथा जलिायु–स्माित कृ षि अभ्यासको प्रयोगलाई प्रोत्सािन गदतछ। यसबाि प्राकृ षतक षिपद्को प्रभाि 2 न्यूनीकरण गनत, उत्पादनको स्थाषयत्व कायम राख्न तथा कृ षिलाई जलिायु पररिततनसिँग अनुकूल बनाउिँदै षदगो कृ षि षिकासको आधार तयार गनत मित्वपूणत सियोग पुग्छ। ३.३ उत्पादि लागत घटाउिे िैज्ञाषनक कृ षि प्रणालीको अको मित्वपूणत पक्ष उत्पादन लागतलाई न्यून गदै उत्पादकत्व िृद्धि गनुत िो। आधुषनक कृ षि उपकरण तथा यान्त्रीकरणको प्रयोगले खेतीपातीका षिषभन्न कायतिरू षछिो, सिज र प्रभािकारी रूपमा सम्पन्न गनत सषकन्छ। िि ्याक्टर, पािर षिलर, धान रोप्ने तथा काि्ने मेषसन, थ्रेसर, डि ोन प्रषिषध तथा अन्य आधुषनक उपकरणको प्रयोगले श्रमको आिश्यकता घिाउनुका साथै समय र उत्पादन लागतमा उल्लेखनीय बचत हुन्छ। यसले श्रषमक अभािको समस्या समाधान गनत, उत्पादन प्रषक्रयालाई व्यिद्धस्थत बनाउन तथा कृ षि व्यिसायलाई बढी प्रषतस्पधी र नार्ामूलक बनाउन मित्वपूणत योगदान पुर् याउिँछ। ३.४ कृिकको आम्दािी वृद्धि िैज्ञाषनक खेती प्रणालीले उत्पादन िृद्धि मात्र िोइन, कृ िकको आयस्तरमा पषन प्रत्यक्ष सकारात्मक प्रभाि पादतछ। आधुषनक प्रषिषध, गुणस्तरीय बीउषबजन, िैज्ञाषनक खेती व्यिस्थापन तथा प्रभािकारी रोग–कीरा षनयन्त्रणका माध्यमबाि उत्पादन र उत्पादकत्व बढ्छ, उत्पादनको गुणस्तर सुधार हुन्छ र बजारमा प्रषतस्पधातत्मक क्षमता िृद्धि हुन्छ। साथै प्रशोधन, प्याके षजङ, ब्राद्धिङ तथा मूल्य अषभिृद्धिका माध्यमबाि कृ षि उत्पादनको मूल्य बढाउन सषकन्छ। बजार पहुिँच षिस्तार, षडषजिल बजार प्रणाली र मूल्य शृङ्खलाको षिकासले षकसानलाई आफ्नो उत्पादनको उषचत मूल्य प्राप्त गनत सियोग पुर् याउिँछ। पररणामस्वरूप कृ िकको आम्दानीमा िृद्धि भई कृ षि व्यिसाय आकितक, सम्मानजनक र आषथतक रूपमा षदगो पेशाका रूपमा स्थाषपत हुन सक्छ। ३.५ आयात प्रषतस्थापि तथा षियातत प्रविति नेपालले प्रत्येक िित अबौं रुपैयािँ बराबरका खाद्यान्न, तरकारी, र्लर्ूल, दलिन, तेलिन तथा अन्य कृ षि सामग्री षिदेशबाि आयात गरररिेको छ, जसले राषरिय अथततन्त्रमा ठूलो आषथतक भार षसजतना गरेको छ। िैज्ञाषनक कृ षि प्रणालीमार्त त उत्पादन र उत्पादकत्वमा िृद्धि गरी स्वदेशी उत्पादनलाई प्रषतस्पधी बनाउन सषकन्छ। गुणस्तरीय उत्पादन, प्रभािकारी भण्डारण, प्रशोधन, प्याके षजङ तथा बजार व्यिस्थापनको षिकासबाि आयाषतत िस्तुको स्थान स्वदेशी उत्पादनले षलन सक्छ। साथै अन्तरातषरिय मापदण्डअनुसार गुणस्तरीय कृ षि उत्पादन गरी षनयातत प्रिितन गनत सषकने भएकाले षिदेशी मुद्रा आजतन, व्यापार घािा न्यूनीकरण, कृ िकको आय िृद्धि तथा समग्र राषरिय अथततन्त्रको सुदृढीकरणमा िैज्ञाषनक कृ षिले मित्वपूणत योगदान पुर् याउिँछ। ४. वैज्ञाषिक कृ षिका प्रमुख आधारहरू (क) गुणस्तरीय बीउ-षबजि: उन्नत बीउले उत्पादनमा २०–३० प्रषतशतसम्म िृद्धि गनत सक्छ। प्रमाषणत तथा स्थानीय िातािरण अनुकूल बीउको प्रयोग आिश्यक छ। (ख) माटो परीक्षण: मािो परीक्षण नगरी मल प्रयोग गदात लागत बढ्ने र उत्पादन घि्ने सम्भािना हुन्छ। िैज्ञाषनक रूपमा मािो परीक्षण गरी आिश्यक पोिकतत्त्व अनुसार मल प्रयोग गनुतपछत। (ग) आधुषिक षसँचाइ: षडिप षसिँचाइ, द्धरंकलर, ििात पानी संकलन सौयत षसिँचाइ – जस्ता प्रषिषधले पानीको बचत गदै उत्पादन िृद्धि गनत सियोग गछतन्। (घ) कृ षि यान्त्रीकरण: नेपालमा श्रषमक अभाि बढ्दै गएको छ। आधुषनक कृ षि उपकरण प्रयोग नगरी प्रषतस्पधी कृ षि सम्भि छैन। 3 (ङ) सूचिा प्रषवषधको प्रयोग: आज मोबाइल एप, मौसम सूचना, षडषजिल बजार, डि ोन, GIS तथा ररमोि सेद्धिङमार्त त कृ षि व्यिस्थापन सिज भएको छ। स्माित कृ षि भषिष्यको आिश्यकता िो। (च) अिुसन्धाि तथा षवस्तार सेवा: नेपाल कृ षि अनुसन्धान पररिद् (NARC), कृ षि षिश्वषिद्यालयिरू तथा स्थानीय सरकारबीच समन्वय गरी अनुसन्धानको नषतजा कृ िकसम्म पुर् याउन आिश्यक छ। ५. िेपालमा वैज्ञाषिक कृ षिका चुिौतीहरू नेपालमा िैज्ञाषनक कृ षि षिस्तारको आिश्यकता व्यापक रूपमा मिसुस गररए पषन यसको प्रभािकारी कायातन्वयनमा अझै धेरै संरचनात्मक, प्राषिषधक तथा संस्थागत चुनौतीिरू रिेका छन्। सानो तथा खण्डीकृ त जग्गा प्रणालीका कारण आधुषनक कृ षि प्रषिषध र यान्त्रीकरणको प्रयोग प्रभािकारी रूपमा हुन सकेको छैन। पयातप्त र भरपदो षसिँचाइ सुषिधाको अभािले खेती अझै पषन ििातयाममा षनभतर रिन बाध्य छ। कृ षि अनुसन्धान तथा प्रषिषध षिकासमा अपेषक्षत लगानी नहुिँदा नयािँ जात, आधुषनक प्रषिषध तथा जलिायु–सिनशील कृ षि अभ्यासको षिकास र षिस्तार सीषमत बनेको छ। कृ षि प्रसार सेिाको कमजोर पहुिँचका कारण अनुसन्धानबाि प्राप्त ज्ञान र प्रषिषध षकसानसम्म प्रभािकारी रूपमा पुग्न सकेको छैन। गुणस्तरीय बीउषबजन, मल तथा अन्य कृ षि सामग्रीको समयमै उपलब्धता नहुनु, कृ षि ऋण प्राप्त गनत जषिल प्रषक्रया तथा सीषमत पहुिँच हुनु, र बजार मूल्यमा हुने अद्धस्थरताले षकसानको उत्पादन र आम्दानीमा प्रषतकूल असर पारररिेको छ। त्यसैगरी, पयातप्त भण्डारण, शीत भण्डार, प्रशोधन तथा मूल्य अषभिृद्धि पूिातधारको अभािका कारण कृ िकले आफ्नो उत्पादनको उषचत मूल्य प्राप्त गनत कषठनाइ भोषगरिेका छन्। कृ षि बीमाको पहुिँच अझै सीषमत भएकाले प्राकृ षतक षिपद् तथा अन्य जोद्धखमबाि षकसानिरू असुरषक्षत छन्। दक्ष प्राषिषधक जनशद्धिको अभाि र युिाशद्धिको िैदेषशक रोजगारीतर्त बढ्दो पलायनले कृ षि क्षेत्रमा श्रषमक संकि षसजतना गरेको छ। यसका अषतररि जलिायु पररिततनका कारण अषनयषमत ििात, खडेरी, बाढी, पषिरो, अषसना तथा रोग–कीराको प्रकोप बढ्दै जािँदा कृ षि उत्पादन झन् बढी जोद्धखमपूणत बन्दै गएको छ। यी चुनौतीिरूको प्रभािकारी समाधान नगरी िैज्ञाषनक, आधुषनक र षदगो कृ षि प्रणालीको षिकास अपेषक्षत रूपमा अषघ बढ्न कषठन हुनेछ। ६. वैज्ञाषिक कृ षिको प्रवितिका लाषग गिुतपिे कायत िैज्ञाषनक कृ षि षिस्तारका लाषग संघ, प्रदेश तथा स्थानीय सरकार, षनजी क्षेत्र, सिकारी संस्था, षिश्वषिद्यालय, अनुसन्धान षनकाय र कृ िकबीच प्रभािकारी समन्वय तथा सिकायत आिश्यक छ। कृ षि अनुसन्धान, प्रषिषध षिकास, ज्ञान िस्तान्तरण र बजार व्यिस्थापनलाई एकीकृ त रूपमा अषघ बढाउन सबै सरोकारिालाको सषक्रय सिभाषगता अपररिायत हुन्छ। साथै आिश्यक नीषत, पयातप्त लगानी, दक्ष जनशद्धि र आधुषनक पूिातधारको षिकासमार्त त िैज्ञाषनक कृ षिलाई व्यििारमा उतानत सषकन्छ। यस्ता सामूषिक प्रयासबाि मात्र कृ षि क्षेत्रलाई उत्पादनमुखी, व्यिसाषयक, प्रषतस्पधी र षदगो बनाउन सम्भि हुनेछ। िैज्ञाषनक कृ षिको प्रभािकारी षिस्तार र षदगो षिकासका लाषग कृ षि अनुसन्धानमा लगानी िृद्धि गदै नयािँ तथा उच्च उत्पादनशील जात, आधुषनक प्रषिषध र जलिायु–सिनशील कृ षि प्रणालीको षिकासका लाषग पयातप्त बजेि सुषनषित गनत आिश्यक छ। कृ षिमा यान्त्रीकरणलाई प्रोत्सािन गनत आधुषनक कृ षि उपकरणमा अनुदान तथा सिज ऋणको व्यिस्था गरी षकसानको पहुिँच बढाउनुपछत। उत्पादनको गुणस्तर सुधार, मािोको उितराशद्धि संरक्षण तथा िैज्ञाषनक मल व्यिस्थापनका लाषग प्रत्येक स्थानीय तिमा मािो परीक्षण तथा कृ षि प्रयोगशालाको स्थापना र षिस्तार गररनुपछत। साथै कृ षि सूचना प्रणाली, मोबाइल एप, षडषजिल बजार, मौसम पूिातनुमान सेिा तथा सूचना–प्रषिषधको प्रयोगलाई व्यापक बनाउिँदै षडषजिल कृ षिको षिकासमा जोड षदनुपछत। प्राकृ षतक षिपद् , रोग–कीरा तथा अन्य जोद्धखमबाि कृ िकलाई सुरषक्षत राख्न सबै कृ िकको पहुिँचमा कृ षि बीमा सेिा षिस्तार गनत आिश्यक छ। उत्पादनदेद्धख प्रशोधन, प्याके षजङ, भण्डारण, ढुिानी र बजार व्यिस्थापनसम्मको मूल्य शृङ्खलालाई सुदृढ बनाउिँदै कृ िकले आफ्नो उत्पादनको उषचत मूल्य प्राप्त गने िातािरण षसजतना गनुतपछत। त्यसैगरी, युिािरूलाई कृ षि स्टाितअप, निप्रिततन, कृ षि–आधाररत उद्योग तथा 4 उद्यमशीलतामा आकषितत गनत षिशेि कायतक्रम, सीप षिकास, प्राषिषधक सियोग र षििीय प्रोत्सािनका व्यिस्था गनुतपछत। जलिायु पररिततनका बढ्दो प्रभािलाई दृषरगत गदै जलिायु–स्माित कृ षि प्रणाली, स्रोतसंरक्षण प्रषिषध, पानीको प्रभािकारी उपयोग, जैषिक तथा षदगो खेती अभ्यासलाई प्रिितन गरी अनुकूलन र न्यूनीकरणमा आधाररत कृ षि प्रणालीको षिस्तार गनुत आजको अपररिायत आिश्यकता िो। यस्ता समद्धन्वत प्रयासबाि मात्र नेपालको कृ षि क्षेत्रलाई आधुषनक, उत्पादनमुखी, प्रषतस्पधी, जलिायु–उत्थानशील र षदगो बनाउिँदै राषरिय खाद्य सुरक्षा र आषथतक समृद्धिको आधार सुदृढ गनत सषकन्छ। ७. षिष्कित नेपालको कृ षि क्षेत्रलाई आत्मषनभतर, प्रषतस्पधी तथा षदगो बनाउन िैज्ञाषनकीकरणको षिकल्प छैन। परम्परागत खेती प्रणालीबाि आधुषनक, व्यिसाषयक तथा प्रषिषधमैत्री कृ षि प्रणालीतर्त रूपान्तरण गनुत आजको प्रमुख आिश्यकता िो। िैज्ञाषनक अनुसन्धान, प्रषिषध िस्तान्तरण, कृ षि यान्त्रीकरण, गुणस्तरीय बीउ, आधुषनक षसिँचाइ, मािो परीक्षण, षडषजिल कृ षि तथा बजार व्यिस्थापनलाई प्रभािकारी रूपमा कायातन्वयन गनत सके कृ षि उत्पादन र उत्पादकत्वमा उल्लेखनीय िृद्धि हुनेछ। यससिँगै खाद्य सुरक्षा सुषनषित हुनेछ, आयातमा षनभतरता घि्नेछ, कृ िकको आम्दानी बढ्नेछ, ग्रामीण रोजगारी षसजतना हुनेछ र राषरिय अथततन्त्र सुदृढ बन्नेछ। संघ, प्रदेश र स्थानीय सरकार, अनुसन्धान संस्था, षनजी क्षेत्र, सिकारी र कृ िकबीच सुदृढ सिकायतमार्त त िैज्ञाषनक कृ षि अषभयानलाई राषरिय प्राथषमकताका रूपमा अषघ बढाउन आिश्यक छ। यिी मागतबाि मात्र समृि, आत्मषनभतर र षदगो कृ षि प्रणालीको षनमातण सम्भि हुनेछ। सन्दर्त सामग्री – FAO. The State of Food and Agriculture. – IFAD. Rural Development Report. – IPCC. Climate Change and Land. – United Nations Sustainable Development Goals (SDG 2: Zero Hunger). – World Bank. Future of Food: Harnessing Digital Technologies to Improve Food System Outcomes. – कृ षि तथा पशुपन्छी षिकास मन्त्रालय (MoALD). Agriculture Development Strategy (ADS) 2015–2035. – नेपाल कृ षि अनुसन्धान पररिद् (NARC). Annual Reports and Research Publications. – राषरिय योजना आयोग. सोह्ौिँ योजना (२०८१/८२–२०८५/८६). (लेखक डा. नेपाल, षिकास तथा योजना षिज्ञ हुन् । उनी बागमती प्रदेश नीषत तथा योजना आयोगका पूित उपाध ् यक्ष समेत हुन् ) (Can be reach out – ganganepal@gmail.com) make it news short
तपाईंको लामो लेखलाई समाचार शैलीमा छोट्याएर यसरी प्रस्तुत गर्न सकिन्छ:
कृषिमा वैज्ञानिकीकरण आजको अपरिहार्य आवश्यकता : डा. गंगादत्त नेपाल
काठमाडौं । विकास तथा योजना विज्ञ डा. गंगादत्त नेपालले नेपालको कृषि क्षेत्रलाई आत्मनिर्भर, प्रतिस्पर्धी र दिगो बनाउन कृषिमा वैज्ञानिकीकरण अपरिहार्य भएको बताएका छन्।
उनका अनुसार परम्परागत खेती प्रणाली, साना तथा खण्डीकृत जग्गा, सीमित सिँचाइ, कमजोर बजार व्यवस्था, न्यून यान्त्रीकरण र जलवायु परिवर्तनका कारण कृषि क्षेत्र अपेक्षित रूपमा उत्पादनशील बन्न सकेको छैन। खाद्य सुरक्षा, किसानको आय वृद्धि, आयात प्रतिस्थापन र निर्यात प्रवर्द्धनका लागि वैज्ञानिक कृषि प्रणाली अपनाउन आवश्यक रहेको उनले उल्लेख गरेका छन्।
डा. नेपालले गुणस्तरीय बीउ, माटो परीक्षण, आधुनिक सिँचाइ, कृषि यान्त्रीकरण, डिजिटल कृषि, जलवायु–स्मार्ट खेती, कृषि बीमा तथा अनुसन्धानमा आधारित प्रविधिको प्रयोगले उत्पादन र उत्पादकत्व बढाउने, लागत घटाउने र किसानको आम्दानी वृद्धि गर्ने बताएका छन्।
उनले कृषि अनुसन्धानमा लगानी बढाउन, आधुनिक प्रविधिमा किसानको पहुँच विस्तार गर्न, मूल्य शृङ्खला सुदृढ बनाउन तथा संघ, प्रदेश र स्थानीय सरकार, निजी क्षेत्र, सहकारी र अनुसन्धान संस्थाबीच प्रभावकारी समन्वय आवश्यक रहेको बताएका छन्।
डा. नेपालको भनाइमा वैज्ञानिकीकरणमार्फत मात्र नेपालको कृषि क्षेत्रलाई आधुनिक, व्यावसायिक, प्रतिस्पर्धी र दिगो बनाउँदै राष्ट्रिय खाद्य सुरक्षा तथा आर्थिक समृद्धिको लक्ष्य हासिल गर्न सकिन्छ।
Voice
